Një kronologji e Gjakovës

Gjurma më e hershme e shkruar e qytetit është e një tatimmbledhësi: një defter osman — regjistër tatimor — i vitit 1485, ku përmendet «fshati i Gjakovës», me ndonjë gjashtëdhjetë shtëpi, në nahijën e Altun-ilisë brenda sanxhakut të Shkodrës. Një nga vatrat shënohet si e «të birit të Vukashinit, priftit» — kujtesë se ky ishte një fshat i vogël bujqësor i krishterë para se të bëhej qytet tregu mysliman.

Tashmë shtrihet në rrugën e karvanëve që nga Shkodra shkon drejt Stambollit, dhe tashmë mban një treg. Tradita e nxjerr emrin Jakova nga një pronar toke, Jak Vula — «fusha e Jakës» — dhe një legjendë e dashur vendëse madje pohon se toka nën qytetin e ardhshëm u shit për «dy lëkurë bualli». Qyteti me hartë do të vinte një shekull më vonë; tregu erdhi i pari.

Në 1003 hixhri — 1594–95 — Gjakova ngrihet në rangun e kasabasë, qytet tregu. Njeriu që e bën të tillë është Hadum Sylejman Aga (Hadım Süleyman Ağa Bizebân, «memeci»), funksionar i oborrit i lindur fëmijë i krishterë në fshatin e afërt të Guskës, i marrë në devshirme dhe i ngjitur deri te oborri i sulltan Muratit III. Ai vakëfon një fondacion bamirës që mbjell përnjëherë një xhami, një medrese, një bibliotekë, një mejtep, një muvakithane, një hamam, një han dhe një varg dyqanesh në rrafshin e hapur. Çarshia rritet rreth tyre; qyteti i vjen pas.

Xhamia e Hadumit është qendra e tij, dhe, gjë e rrallë për krahinën, brendia e saj është e pikturuar — selvi, vazo me lule, madje edhe një portret i vogël i vetë xhamisë. Një legjendë e ëmbël ia vesh projektin arkitektit të madh Mimar Sinanit, por Sinani kishte vdekur më 1588: kjo është dashuri, jo dëshmi. Për katërqind vjetët në vijim xhamia mbetet zemra simbolike e qytetit.

Mezi dy vjet pas xhamisë, më 1597, një kullë guri me sahat — Kulla e Sahatit — ngrihet pranë çarshisë, në truallin e hapur që ende njihet si Fusha e Sahatit. Rreth tridhjetë metra e lartë, me një këmbanore druri dhe një çati të mbuluar me plumb, ajo ngrihet për të thirrur pesë kohët e namazit dhe për të mbajtur kohën e tregut.

Që një kasaba e re të kishte nevojë kaq shpejt për një sahat publik, kjo është vetë historia: para dhe njerëz po derdheshin në qytetin e ri aq shpejt sa orët duhej të mateshin për të gjithë njëherësh. Kulla do të heshtet më shumë se një herë në shekujt që vijnë — këmbana e saj e marrë më 1912, vetë kulla e shkatërruar më 1999 — dhe e ringritur sa herë.

Kur udhëtari i madh osman Evlija Çelebi kalon andej më 1662, Gjakova tashmë lulëzon — dhe ai lë përshkrimin më të hershëm me sy dëshmitari që kemi. Ai gjen një qytet me ndonjë dymijë shtëpi guri të shtrira «në një fushë të gjerë», dhe një çarshi që s’numërohet lehtë:

… dy xhami të mëdha të stolisura pasur, disa faltore, ca hane me çati plumbi, një hamam të këndshëm, dhe rreth 300 dyqane si çerdhe bilbilash.

— Evlija Çelebi, Sejahatname, 1662

Në ato dyqane, shkruan ai, ushtrohen «një mijë lloje zejesh». Përfytyrimi është i tiji — dyqane të ngjeshura e të gjalla si çerdhe bilbilash — dhe i ka mbetur vendit që atëherë.

Deri më 1748 përfundon Medreseja e Madhe në zemër të çarshisë, nën mësuesin e saj të parë, Vejsel Efendinë. Për gati dy shekuj e gjysmë ajo është kolegji fetar më i njohur në Kosovë: shkollë e konvikt që tërheq nxënës e imamë të ardhshëm nga e gjithë krahina, me klasën, shadërvanin dhe xhaminë e vet pa minare.

Mes të diplomuarve të saj janë burra që do të ndihmojnë të formësohet rilindja kombëtare shqiptare — Haxhi Zeka dhe Ymer Prizreni ndër ta. Dhe historia e saj e mëvonshme do të pasqyrojë atë të qytetit: më 1912 një ushtri pushtuese mban kuajt brenda saj, dhe më 1999 digjet deri në një mur të vetëm më këmbë.

Përgjatë shekullit të tetëmbëdhjetë çarshia arrin kulmin: gati një kilometër rrugicash me kalldrëm dhe ndonjë pesëqind dyqane, të renditura lirshëm sipas zanatit. Gjakova shtrihet në rrugën e karvanëve mes Shkodrës dhe Stambollit, dhe esnafët e saj — zejet e organizuara — ia bëjnë emrin.

Terzinjtë janë më të pasurit, që thuhet se mbanin vetëm ata rreth dyqind dyqane. Armëtarët janë të famshëm për «pistoletat e Gjakovës» të stolisura, dhe një mjeshtër me emrin Tush mban një punishte aq të njohur sa shkollon një brez pas vetes. Rreth tyre punojnë argjendarë filigrani, samarxhinj, tabakë e gdhendës druri, dhe emri i qytetit udhëton rrugëve të tregtisë bashkë me mallrat e tyre.

Kur Kongresi i Berlinit ia jep Malit të Zi rrethe të banuara me shqiptarë — ndër to Plavën dhe Gucinë — kundërshtimi mblidhet rreth Lidhjes së Prizrenit të sapoformuar, dhe veprimi i saj i parë i armatosur bëhet te Gjakova. Më 3–6 shtator 1878 Komiteti i Gjakovës, i udhëhequr nga Ahmet Koronica dhe Sulejman Vokshi, rrethon mareshalin osman Mehmed Ali Pashën — sapo kthyer nga përfaqësimi i Portës në Berlin dhe i dërguar për të zbatuar dorëzimin e trojeve — në çifligun e Abdullah Pashë Drenit. Në fund, mareshali, i zoti i shtëpisë dhe ndonjë dyqind e tetëdhjetë veta të tjerë mbeten të vrarë.

I kujtuar si operacioni i parë ushtarak i Lidhjes, ai e vendos Gjakovën në qendër të Rilindjes kombëtare — dhe jehona e tij shkon shumë përtej qytetit. Qëndresa që ai ndez ndihmon të rishikohet vendimi i Berlinit: dorëzimi i planifikuar i Plavës dhe i Gucisë te Mali i Zi përfundimisht prishet. Që udhëheqësit e veprimit kishin studiuar në vetë medresetë e qytetit, kjo s’ishte rastësi — qyteti kishte ndërtuar drejt kësaj prej një shekulli.

Në vjeshtën e 1912-ës, në Luftën e Parë Ballkanike, sundimi osman mbi Gjakovën merr fund pas më shumë se tre shekujsh. Dorëzimi është i ashpër, dhe lë gjurmët e veta në qytetin e vjetër: kulla e sahatit që mbante kohën e qytetit që nga 1597-a heshtet dhe këmbana e saj merret drejt veriut në Mal të Zi, ndërsa Medreseja e Madhe kthehet në stallë kuajsh.

Një qytet i ndërtuar e i pasuruar nën një perandori e gjen veten tani në skajin më të largët të një harte të re. Është i pari nga disa lëkundje të shekullit XX që qendra e vjetër do të duhet t’i përballojë — dhe jo i fundit që do të vërë në provë nëse mund ta mbajë formën e vet.

Me gjithë trazirat e veta, Gjakova e bart karakterin e vet të vjetër thellë në shekullin e njëzetë: qytet besimi. Një regjistrim i vitit 1942 shënon rreth tridhjetë e nëntë xhami dhe katërmbëdhjetë teqe — vendlutje dervishësh — që u përkasin gjashtë urdhrave të ndryshëm mistikë, në një qytet me ndonjë tridhjetë e pesë mijë banorë. Ndër to janë shtëpi të urdhrave saadi, rifai dhe bektashi; Teqja e Madhe, një teqe saadije, është më e njohura prej të gjithave. Pak vende në Ballkan ishin aq dendur të endura me faltore e teqe; për shekuj thirrja e namazit kishte vënë ritmin e çarshisë poshtë.

Por indi është gati të vihet në provë. Brenda pak vitesh shkollat fetare mbyllen nën shtetin e ri socialist, dhe institucionet shekullore të dijes nisin të rrallohen. Urdhrat e pësojnë edhe më keq matanë kufirit: kur Shqipëria komuniste e ndalon fenë krejtësisht në 1967 dhe i rrënon teqet, urdhri botëror bektashi gati zhduket — për një kohë mbijetesa e tij kalon nëpër vetëm dy teqe që ende veprojnë, njëra këtu në Gjakovë e tjetra në një periferi të Detroitit. Por plaga më e thellë e të gjithave është ende për të ardhur.

Më 24 mars 1999, natën kur lufta arrin Gjakovën, forcat serbe i vënë flakën Çarshisë së Madhe. Kur shuhen flakët, 431 nga rreth 525 ndërtesat e çarshisë nuk janë më, bashkë me pjesën më të madhe të lagjes së vjetër rreth tyre. Të parët që vdesin janë fqinjë që vërsulen brenda për të shuar zjarrin.

Kompleksi i Hadumit digjet me të tjerët: hajati i drunjtë i xhamisë dhe shkolla e saj shkojnë në flakë, minarja qëllohet nga rrënja, dhe biblioteka — e vakëfuar më 1595 — shkatërrohet. Bashkë me të humbasin ndonjë 1.300 libra të rrallë dhe 200 dorëshkrime në arabisht, osmanisht dhe alxhamiado (shqip i shkruar me shkronja arabe), mes tyre një Mevlud shqip unik dhe arkiva të bashkësisë që shkojnë deri në shekullin e shtatëmbëdhjetë. Atë që e nis zjarri, e përfundon vitin tjetër një «restaurim» i ngathët, kur rrënojat e bibliotekës dhe të shkollës hiqen krejt. Është plaga më e thellë në kujtesën e qytetit — dhe ajo që dhjetëvjeçari i ardhshëm do t’i vihet ta zhbëjë.

Më 2003 OJQ-ja suedeze Cultural Heritage without Borders, bashkë me Packard Humanities Institute, merr përsipër kompleksin e braktisur e të dëmtuar nga lufta të Hadumit dhe e restauron vetë xhaminë sipas standardeve ndërkombëtare të konservimit, duke përfunduar më 2005. Minarja e qëlluar, kubeja, hajati i pikturuar, dritaret dhe oborri i rrethuar me mur riparohen, dhe pikturat e rralla murale të brendisë kthehen.

Është pjesa e parë e qendrës së vjetër që shërohet si duhet — dhe një deklaratë e qetë qëllimi. Nëse xhamia në krye të çarshisë mund të kthehej e vërtetë me veten, ashtu, ndoshta, mund të kthehej edhe çarshia rreth saj.

Përgjatë viteve 2000 Çarshia e Madhe rindërtohet — dyqan pas dyqani, mbi planin e saj origjinal të rrugëve, nga familjet që kthehen dhe nga organizma të trashëgimisë si Cultural Heritage without Borders. Materialet e vjetra — guri, druri dhe plumbi — përdoren sërish; më 2009 kulla e sahatit ngrihet edhe një herë mbi truallin e vet të vjetër.

Konservatorët janë të sinqertë se shpejtësia e punës duket: puna e re, siç e thotë njëri prej tyre, «duket më shumë si një ndërtim i ri». Harta u ruajt më besnik se cipa. Por për një qytet që e kishte parë zemrën e vet të digjej, vendimi për ta rindërtuar pikërisht aty ku kishte qenë gjithmonë ishte vetë thelbi — dhe rrugica është sërish vendi ku Gjakova mblidhet.

Ajo që humbi më 1999 s’mund të kthehej — dorëshkrimet kishin shkuar përgjithmonë. Por vetë biblioteka kthehet: e rindërtuar sipas projektit të saj origjinal nga Drejtoria e Përgjithshme e Vakëfeve të Turqisë (Vakıflar Genel Müdürlüğü) dhe e rihapur më 2016, mbi të njëjtin truall ku Hadum Sylejman Aga e kishte vakëfuar më 1595. Në të njëjtët vite drejtoria rindërton edhe medresenë e vogël dhe restauron disa nga xhamitë osmane të qytetit.

Librat s’mund të kthehen; vendi që i mbante, po. Me të, forma e kompleksit të vjetër — xhami, shkollë e bibliotekë, pikërisht siç i vendosi një njeri katër shekuj më parë — është sërish e plotë.